Ikonostas w cerkwiach dawnej diecezji przemyskiej

Ikonostas to ściana z ikonami, która w cerkwi oddziela sanktuarium od nawy. Różnie jest interpretowane znaczenie tej przegrody. Nazwa pochodzi od greckich słów eikón (obraz) oraz stásis (pozycja, umiejscowienie).
Paweł Florenski pisze w swoim eseju o ikonostasie⁽³⁾ o dwoistości wszystkiego, co zostało stworzone: rzeczy widzialnych i niewidzialnych. Ikonostas jest granicą miedzy nimi. Sanktuarium to symbol nieba, w którym przebywa Bóg, w nawie przebywają wierni.
Zgodnie z tytułem, opracowanie napisane zostało na podstawie obserwacji ikonostasów w cerkwiach znajdujących się na terenie dawnej greckokatolickiej diecezji przemyskiej.

Geneza ikonostasu.
Pierwotnie elementem rozdzielającym nawę od prezbiterium była balustrada lub krata zwana templonem, potem pojawiły się przyścienne listwy, na których opierano obrazy, później przegroda z luźno rozmieszczonymi ikonami. W końcu powstał solidny szkielet z ozdobnymi ramami, w których osadzone były ikony lub ściana ikonostasowa, zespolona konstrukcyjnie z resztą cerkwi. Ostateczna forma ikonostasu ukształtowała się na Rusi na przełomie XIV i XV wieku, skąd następnie wtórnie przedostała się na tereny Mołdawii, Wołoszczyzny, Bałkanów i Grecji.

Układ ikonostasu
Ikonostas budowany jest według określonych reguł. Ikony umieszczone są w rzędach. Każdy rząd ma swój zestaw ikon i swoje znaczenie. W różnych regionach może wyglądać trochę inaczej. W cerkwiach z terenów eparchii przemyskiej mieścił się w niżej przedstawionym schemacie. W opracowaniu rzędy ikonostasu omawiane są w kolejności od dołu do góry.

 

I. Rząd ikon namiestnych
W rzędzie występują kolejno od lewej: najbardziej czczony lokalny święty (N1), wrota diakońskie północne (Wpn), M.B. Hodigitria lub Eleusa (N2), carskie wrota (CW), Chrystus Nauczający (N3), wrota diakońskie południowe (Wpd), Ikona chramowa – patron lub wezwanie cerkwi (N4). Pod ikonami namiestnymi mogą być umieszczone predelle (PD).

Ilustracja przedstawia rząd ikon namiestnych w Młynach. Cerkiew jest wykorzystywana jako kościół filialny parafii rz.-kat. w Korczowej, ikonostas jest częściowo przesłonięty przez tabarnakulum, ołtarz i kazalnicę.

Carskie wrota to główne drzwi w ikonostasie, otwierane tylko podczas nabożeństwa (wyjątkiem jest tydzień paschalny, kiedy na znak otwartego grobu Jezusa Chrystusa zarówno carskie, jak i diakońskie wrota są otwarte dzień i noc). Przechodzić przez nie może jedynie kapłan pełniący posługę, w niektórych momentach nabożeństw także diakon oraz car w dniu swojej koronacji.
Pierwotnie były tylko malowane a od XVII w. są ażurowo rzeźbione. Na ich skrzydłach występują postacie czterech Ewangelistów lub rzeźbione jest drzewo Jessego a Ewangeliści umieszczeni są na jego tle w okrągłych medalionach. Ewangeliści często wyobrażeni są symbolicznie: św. Mateusz jako człowiek, św. Marek jako lew, Łukasz jako byk i św. Jan jako orzeł. W górnej części wrót przedstawiana jest scena Zwiastowania z Archaniołem Gabrielem na lewym skrzydle i Marią na prawym. Przykładowe carskie wrota pochodza z cerkwi w Śnietnicy.

Po obu stronach carskich wrót znajdują się wrota diakońskie, północne z lewej i południowe z prawej. Mogą przechodzić przez nie osoby duchowne oraz mężczyźni świeccy pomagający w sprawowaniu nabożeństwa. Wrota diakońskie ozdobione są wizerunkami archaniołów Gabriela i Michała lub pierwszych męczenników - diakonów: św. Szczepana i św. Wawrzyńca. Na fotografii z Młynów wrota północne są zamknięte a południowe otwarte.
Wrota południowe nie mają znaczenia liturgicznego i umieszczane są dla zachowania symetrii w ikonostasie. Starsze cerkwie nie miały tych wrót (np. w Woli Wysockiej).

II Rząd ikon Niedziel Pięćdziesiątnicy

W ikonostasie ukraińskim pojawił się w połowie XVII w. nowy rząd, zwany rzędem Niedziel Pięćdziesiątnicy. Składa się z sześciu ikon. Pięć z nich nawiązuje do treści liturgicznej niedziel okresu wielkanocnego: Niewierny Tomasz, Trzy Marie u grobu, Uzdrowienie paralityka, Chrystus i Samarytanka i Uzdrowienie ślepca. Szósta ikona związana jest z Niedzielą Soboru Nicejskiego I i przedstawia Wizję św. Piotra Aleksandryjskiego. Św. Piotr był biskupem Aleksandrii w Egipcie. Miał ponieść męczeńską śmierć w 311 r. podczas prześladować Dioklecjana.
Rząd przedzielony jest w połowie ikoną Mandylionu. Liczba ikon wymuszała ich kształt. Są to leżące prostokąty, prostokąty ze ściętymi rogami lub owale.
Rząd występował tylko w cerkwiach diecezji chełmskiej, lwowskiej i przemyskiej kościoła greckokatolickiego. Na terenie Polski zachowały się rzędy Niedziel Pięćdziesiątnicy m.in. w Katedrze w Przemyślu (z cerkwi w Lubaczowie), Kowalówce, Chotyńcu, Młynach, Chotylubiu, Siedliskach oraz w ikonostasie z 2. poł. XVIII w. z Teniatysk (obecnie w cerkwi z Tarnoszyna w Muzeum Wsi Lubelskiej w Lublinie). Do rzędu wprowadzane były niekiedy także inne tematy.
Klasycznym przykładem jest prezentowany powyżej rząd w cerkwi w Kowalówce.

III. Rząd świąteczny (prazdniki)

Ikony określane w kościołach wschodnich jako świąteczne (z ros. prazdniki) są ilustracją wydarzeń z życia Jezusa i Maryi, które dały początek wielkim świętom liturgicznym. Dla większości z nich źródła stanowi Ewangelia, dla niektórych apokryfy. Przykładowy rząd pochodzi z Chotyńca.
Wizerunki świąt pojawiają się w XII w. w formie epistylonu (malowidło na jednorodnym lub złożonym z kilku segmentów, długim, poziomym podobraziu drewnianym), umieszczonym nad przejściem z nawy cerkwi do sanktuarium. Na terenach zachodnioruskich najstarsze ikony świąteczne pochodzą z XV w. W XVI w. stają się integralną częścią ikonostasu i nazywane są rzędem świątecznym (prazdnicznyj czin).
W historii sztuki przyjęła się dla określenia ikon świątecznych nazwa "dodekaorton", oznaczająca dosłownie 12 świąt. Nie jest to jednak liczba stała (np. w cerkwi w Kowalówce 14, w katedrze przemyskiej 16), podobnie jak nie ma ścisłego zestawu tematów. Najczęściej spotykane tematy, to: Narodzenie NMP, Wprowadzenie Bogurodzicy do Świątyni (Ofiarowanie), Boże Narodzenie, Objawienie Pańskie czyli Chrzest Chrystusa, Wprowadzenie Chrystusa do świątyni (Ofiarowanie), Zwiastowanie, Ostatnia Wieczerza, Wjazd do Jerozolimy, Zstąpienie do Otchłani, Wniebowstąpienie, Zesłanie Ducha Świętego, Przemienienie na Górze Tabor, Zaśniecie NMP, Ukrzyżowanie, Zmartwychwstanie Chrystusa, Wskrzeszenie Łazarza. Rząd świąteczny może być wzbogacony ikonami innych świąt, poświęconym tajemnicom wykraczającym poza historię zbawienia, np. Trójca Święta, Podwyższenie Krzyża Świętego, Pokrow. Lokalnie można spotkać także inne święta.
Ikony umieszczone są w poziomym rzędzie w kolejności liturgicznej (daty świętowania w roku) lub – rzadziej - historycznej. Występują jako indywidualne ikony lub na wspólnym podobraziu po kilka. Mogą być wyjmowane podczas świąt, które symbolizują i ustawiane na pulpicie (proskynetarion) przed ikonostasem, w celu adoracji przez wiernych. W środku, pomiędzy prazdnikami umieszczana jest najczęściej Ostatnia Wieczerza.

Rząd IV. Grupa Deesis

Deesis oznacza po grecku modlitwę, orędownictwo, prośbę lub uwielbienie.
Centralnym przedstawieniem w rzędzie jest ikona Deesis, zwana też trimorfonem (grupa trzech postaci). Pośrodku zasiada na tronie Chrystus Pantokrator, po bokach Maria i Jan Chrzciciel zwracają się ku Niemu jako przedstawiciele całej ludzkości. Janowi i Marii towarzyszą często archaniołowie Michał i Gabriel. Kompozycja nie jest ilustracją wydarzenia biblijnego, lecz prawdy teologicznej. Nie jest ilustracją czy ikonograficznym zapisem wydarzeń biblijnych, lecz wyrazem prawdy teologicznej, wiary Kościoła we wstawiennictwo świętych za ludzkie grzechy.
Ikona Deesis uformowała się wcześniej, zanim trafiła do przegrody ołtarzowej. Do postaci wstawiających się za ludzkość do Chrystusa obok Marii i Jana zaczęli dołączać różni święci. Pod koniec XVI w. innych świętych wyparli apostołowie. Pierwotnie malowani byli na wspólnym podobraziu, później na dwóch deskach po dwóch stronach Pantokratora, w końcu oddzielnych ikonach lub po dwóch, rzadziej po trzech na jednej desce. W najstarszych ikonostasach byli przedstawieni w głębokim, przesadnym ukłonie. W zachowanych obecnie są bardziej wyprostowani i ujęci frontalnie. Najczęściej spotykana Deesis Apostolska to 12 postaci. Są to apostołowie Piotr, Paweł, Jan, Mateusz, Marek, Łukasz, Szymon, Andrzej (brat Piotra), Jakub Starszy, Bartłomiej, Tomasz i Filip oraz (nie należący do listy apostołów zamieszczonej w Ewangelii) św. Paweł i Ewangeliści Marek i Łukasz.
W ikonostasie Deesiss jest centralnym elementem, zarówno kompozycyjnym, jak ideowym. Rząd Deessis akcentuje horyzontalny wymiar kościoła apostolskiego, ogarniającego wszystkich ludzi, którego głową jest Chrystus. Ikona Deesis jest także głównym akcentem osi pionowej ikonostasu.
W pobliżu Chrystusa często znajdują się Piotr (z kluczem) po lewej i Paweł (z mieczem) po prawej stronie. Pozostali święci mogą być przedstawieni z atrybutami, nawiązującymi do poniesionego męczeństwa lub są nierozróżnialni.
Na innych terenach rząd Deesis może być umieszczany jako drugi, tuż nad rzędem namiestnym.

Rząd V. Prorocy, patriarchowie i ojcowie Kościoła

Rząd proroków w cerkwi św. Michała Archanioła w Woli Wysockiej

Rząd proroków pojawił się w ikonostasie na początku XVI w. Przedstawiane są w nim postacie ze Starego Testamentu. Najczęściej spotykani są prorocy, którzy zapowiadali narodzenie Chrystusa. Przykładowe postacie, to: Mojżesz, Salomon, Aaron, Jeremiasz, Gedeon, Jakub, Melchizedek, Dawid, Zachariasz, Izajasz, Habakuk, Daniel, Baruch, Ezechiel. W centrum rzędu znajduje się ikona Matka Boża "Oranta", albo "Modląca się", przedstawiona z modlitewnie wyciągniętymi ku niebu rękami i Dzieciątkiem w łonie.

Rząd proroków i patriarchów w cerkwi pw. Narodzenia NMP w Kowalówce

Postacie proroków i patriarchów moga być umieszczone na dwóch poziomach, jak to jest np. w Kowalówce, Chotyńcu lub w ikonostasie "lubaczowskim". W niektórych opisach mówi się nawet o oddzielnym rzedzie patriarchów a ikonostas liczy o jeden rząd więcej (w naszym przypadku byłby sześciorzędowy).

Zwieńczenie ikonostasu

Najwyżej, centralnie umieszczana jest scena Ukrzyżowania Chrystusa z postaciami Marii i Jana Ewangelisty pod krzyżem. Mogą się tam znaleźć także inne postacie: Maria Magdalena, Maria żona Kleofasa, Salome oraz Longinus, żołnierz rzymski, który włócznią przebił bok Chrystusa. Często jest to ikona sylwetowa. W tej strefie mogą się też znajdować: ikona Trójcy Świętej lub Boga Ojca, tablice z dziesięciorgiem przykazań, pastorał (laska Aarona), naczynie z manną. W wielu cerkwiach, szczególnie niskich zwieńczenie nie występuje a Ukrzyżowanie znaleźć można jako ikonę na ścianie lub fragment polichromii.

^{Opracował W.Pysz na podstawie:}

1. Jarosław Giemza, O sztuce sakralnej przemyskiej eparchii, wyd. Muzeum w Łańcucie, 2006
2. Michał Janocha, Ikony w Polsce od średnioweicza do współczesności, wyd. Arkady, 2009
3. Paweł Florenski, Ikonostas i inne szkice, wyd. PAX, 1984